Wydawnictwo
Kliknij, aby przejść do Wydawnictwa

Cmentarz i stół. Pogranicze prawosławno-katolickie w Polsce i na Białorusi

Justyna Straczuk

Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2013
Stron: 310
Dział:
ISBN: 9788323130123
 
 
 

 

Justyna Straczuk

Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2013

Dział:

Stron: 310

ISBN: 9788323130123

Książka jest plonem długoterminowych badań etnograficznych prowadzonych w latach 1993–2001 we wsiach na pograniczu wyznaniowym w Polsce i na Białorusi. W centrum zainteresowania znalazły się tu dwa obszary życia społecznego lokujące się na granicy kultury i biologii – skupione wokół umierania i jedzenia – które przez swój bliski związek zarówno ze sferą sakralną, jak i codzienną doskonale ujawniają różne procesy tworzenia i neutralizowania symbolicznych granic między wyznaniami i między wyznawcami. W sposobach „obchodzenia się” ze śmiercią i wspominania zmarłych, w przestrzeni lokalnych cmentarzy i w nagrobnych inskrypcjach, a także w rozmaitych czynnościach i rytuałach przygotowywania, spożywania i dzielenia się jedzeniem, są wyrażane społeczne układy, kulturowe wzorce i naczelne wartości istotne w życiu mieszkańców pogranicznych wsi. Cmentarz i stół jest też opowieścią o dokonującej się zmianie kulturowej – stopniowym odchodzeniu od tradycyjnych form życia wspólnotowego, postępującej indywidualizacji i kulturowej unifikacji, której skutkiem jest przerwanie ciągłości przekazu międzypokoleniowego i zanik tradycyjnego chłopskiego etosu.

 

SPIS TREŚCI

Podziękowania / 9Wstęp / 11 Rozdział 1. Pojęcia, problemy badawcze, teren i metoda / 17Pogranicze, etniczność, wielokulturowość / 17Koncepcja kultury w kontekście pogranicza etniczno-kulturowego / 18Koncepcja etniczności w kontekście „kulturowej odrębności grup etnicznych” / 21Wielokulturowość obszarów pogranicza / 30Antropologia pogranicza / 37Tło społeczno-historyczne badanego terenu / 40Mityzacja rzeczywistości pogranicza / 40Wiadomości o miejscowościach / 46O metodzie pracy terenowej / 51Nawiązywanie „ludzkich” relacji / 53Rozmowa / 56Technologiczne „ekstensje” / 57 Rozdział 2. Cmentarz i formy pamięci. O dynamice wyznaniowych granic / 63„Byliby groby, to by i pomnili, a tak…”, czyli o materii pamięci / 67Granice cmentarza – granice społeczności? / 67Pamięć zbiorowa / 74Indywidualizacja pamięci / 81„Jednakowo, tylko my po swojemu i oni po swojemu”, czyli o względności różnic / 86Praktycyzm i metafizyka: tradycje kościoła zachodniego i wschodniego / 87Wspólnota strukturalna – wspólnota religijna / 99Śmierć chłopska / 102Wyznanie jako cecha rodzinna / 112Asymetria prestiżu: wsie katolickie versus wsie prawosławne / 115Równorzędność wyznań – wsie mieszane / 123Odmienność terenu polskiego i białoruskiego / 126„i po co tu rozdzielać?”, czyli o unieważnianiu granic / 133O rodzinnej strukturze cmentarza / 134Zasady grzebania – przekraczanie granic / 136Dialog cyrylicy z łacinką / 145Dwuimienność, podwójność / 157Wnioski / 161 Rozdział 3. Wspólnota stołu. O integracyjnych właściwościach pożywienia / 163Jedzenie jako temat badawczy / 163Różnicujące i integrujące właściwości pożywienia / 174Jedzenie jako temat rozmów i element etnograficznego doświadczenia / 183Jedzenie jako komponent chłopskiego losu / 187Związki z chłopskim etosem / 188Ziemia – żywicielka / 188Etyka pracy na roli / 192„Minimalizm konsumpcyjny” / 194Kultura biedy / 198Rodzina – wspólnota dzielenia się / 199Doświadczenie głodu – pamięć smaku / 201Jedzenie jako metonimia życia / 205Powszednie i świąteczne / 207Cykl świąteczny a jakość diety / 207Kanonizacja jedzenia / 212Kres kultury chłopskiej? / 216Sztuka gotowania / 216Przerwanie tradycji / 222Jedzenie jako materialny znak więzi społecznych / 226Krąg rodzinny i sfera domowa / 226Gospodarstwo / 229Semantyka chleba / 234Wspólnota rodzinno-sąsiedzka / 237Dary z pożywienia / 237Uroczystości rodzinne i zabawy składkowe: model konsumpcji obfitej / 239„Darzenie się” – podtrzymywanie więzi / 243Pomoc sąsiedzka – poczęstunek i wódka / 246Podziały i granice – szlachta i chłopi / 250Jedzenie a różnice wyznaniowe / 254Pokarmy świątynne i obrzędowość wiejska / 255Wódka i kapłański autorytet / 263Podwójność czasu – „pierwsze” i „drugie” święta / 265Rodziny mieszane – rozmycie granic / 268Wnioski / 271 Zakończenie. Przechodniość, sytuacyjność i stopniowalność pogranicza/ 275Cytowani rozmówcy / 281Bibliografia / 287Summary / 301Indeks osobowy / 305